Chương 1 / 49 mẹo

Tránh chết sớm

Phần này nói về ba việc: tử vong do tai nạn và thương tích như tai nạn giao thông, cháy, ngộ độc; một số ít vắc-xin và xét nghiệm sàng lọc có bằng chứng chắc nhất; và những dấu hiệu cơ thể cần đi khám. Các con số ở cột lợi ích lấy từ thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên, nghiên cứu theo dõi nhiều người trong nhiều năm, hoặc thống kê chính thức. Cột chi phí là ước tính sơ bộ của tác giả theo giá thị trường, chỉ dùng để so sánh giữa các mục, không dùng để trích dẫn.

Bản tiếng Việt dựa trên bản dịch cộng đồng của streamentry. Những mục được bổ sung hoặc cập nhật tại website có bản dịch hỗ trợ bằng máy và chưa được chuyên gia hiệu đính. Hãy kiểm tra bản gốc tiếng Trung cùng các nguồn dẫn, đặc biệt với thông tin y tế, pháp lý và tài chính. Mã phiên bản: streamentry/HowToLiveBetter · 7fc4083

Các mục trong chương
0/ 100
Tiến độ danh sách kiểm tra
0 Hoàn tất · 0 Kế hoạch · 49 Chưa đánh dấu
Xem nguồn
01Bằng chứng A

Cài dây đai an toàn, cả hàng trước lẫn hàng sau

Thắt dây an toàn ở ghế trước ô tô con giúp giảm hơn 40% nguy cơ tử vong khi tai nạn. Ở ghế trước xe tải nhẹ, mức giảm là 60%. Trong số người chết trong xe tại Mỹ năm 2022 mà xác định được có thắt dây hay không, một nửa không thắt.

Chi phí

Không tốn tiền. Mỗi lần lên xe thêm 2 giây.

Lợi ích

Cơ quan An toàn Giao thông Đường bộ Quốc gia Mỹ (NHTSA) ước tính dây an toàn giảm 45% nguy cơ chấn thương gây…

02Bằng chứng A

Chạy xe máy, xe điện thì đội mũ bảo hiểm và cài chặt dây

Trong số người chạy xe máy gặp tai nạn, tử vong và chấn thương đầu ít hơn rõ rệt ở người đội mũ và cài dây đúng cách. Dây phải siết chặt; mũ đeo lỏng lẻo trên đầu không tính là đội.

Chi phí

Mua mũ 100 đến 300 tệ. Mỗi lần đội mũ mất 5 giây.

Lợi ích

Cochrane gộp nhiều nghiên cứu. Người đi xe máy đội mũ bảo hiểm có tử vong và chấn thương đầu ít hơn rõ rệt. Tỷ…

03Bằng chứng B

Lắp báo động khói; mùa đông đốt than hay dùng gas trong nhà thì lắp thêm báo động ô-xít cacbon

Nhà có thiết bị báo khói hoạt động bình thường có ít người tử vong trong cháy nhà hơn rõ rệt. Tại Mỹ, 40% vụ cháy nhà gây chết người bùng phát khi người trong nhà đang ngủ. Nếu đốt than hay dùng khí đốt trong nhà vào mùa đông, lắp thêm máy báo carbon monoxide. Năm 2018 Trung Quốc có 1.15 vạn người chết vì ngộ độc carbon monoxide; trong ba tháng mùa đông, khoảng 70% chết tại nhà.

Chi phí

Một báo động khói 30 đến 100 tệ. Một báo động ô-xít cacbon…

Lợi ích

Một nghiên cứu ở bang Bắc Carolina lấy một loạt hỏa hoạn nhà ở rồi so ngược các hộ có với các hộ không. Hộ có…

04Bằng chứng C

Ống gas và bếp gas đến hạn thì thay, đừng tự sửa ống, công ty gas đến nhà bán hàng thì từ chối thẳng

Thay ống mềm và bếp khi hết hạn sử dụng là nghĩa vụ của người dùng ghi rõ trong Quy định quản lý khí đốt đô thị của Trung Quốc. Tự sửa đường ống hay tháo đồng hồ khí bị quy định này cấm rõ ràng. Cũng chính quy định đó cấm công ty khí đốt ép bạn mua sản phẩm, dịch vụ do họ chỉ định. Có thể từ chối người bán hàng đến nhà nói rằng bạn “bắt buộc phải thay”.

Chi phí

Một ống gas đạt chuẩn vài chục tệ. Bếp gas thay mỗi vài nă…

Lợi ích

Quy định ghi「及时更换国家明令淘汰或者使用年限已届满的燃气燃烧器具、连接管」là nghĩa vụ của người dùng, tức khi bếp và ống gas hết hạn hoặc bị…

05Bằng chứng A

Không hái, không mua, không ăn nấm hoang, mọi cách nhận biết kiểu dân gian đều không có cơ sở

Chỉ riêng năm 2025, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Trung Quốc đã điều tra 828 vụ ngộ độc nấm, 2165 người mắc và 13 người chết. Năm đó còn xác định thêm 34 loài trước đây chưa được ghi nhận gây ngộ độc. Thử bằng kim bạc, nấm sâu ăn được thì không độc, chỉ nấm màu sặc sỡ mới độc: tất cả đều sai.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỗ khó là từ bỏ một món ăn hoang theo mùa…

Lợi ích

Năm 2025, CDC Trung Quốc điều tra 828 vụ ngộ độc nấm, liên quan 2165 người, 13 người chết. Tỷ lệ tử vong trong…

06Bằng chứng A

Không đẩy xe điện vào hành lang, không vào thang máy, không sạc trong nhà

Để hoặc sạc xe đạp điện tại sảnh chung, hành lang, buồng thang của nhà cao tầng bị quy định của Bộ Quản lý Khẩn cấp Trung Quốc cấm rõ ràng. Không khắc phục thì cá nhân bị phạt 500–1000 nhân dân tệ, đối tượng kinh doanh 2000–10000 nhân dân tệ. Tiền phạt còn là chuyện nhỏ; điều đáng lo là những nơi này chính là đường cần đi để sơ tán, thoát nạn khi cháy.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỗ khó là lần nào cũng phải đậu ở điểm sạ…

Lợi ích

Quy định của Bộ Quản lý Khẩn cấp Trung Quốc ghi rõ: “Cấm để hoặc sạc xe đạp điện tại sảnh chung, hành lang tho…

07Bằng chứng A

Đo huyết áp, cao rồi thì uống thuốc hạ cho tới mức chuẩn

Mỗi khi huyết áp tâm thu giảm 10 mm Hg, nguy cơ biến cố tim mạch lớn giảm 20%, đột quỵ 27%, suy tim 28%, tử vong 13%. Trong người Trung Quốc 35–75 tuổi, 44.7% bị tăng huyết áp, nhưng chỉ 7.2% thực sự kiểm soát được.

Chi phí

Máy đo huyết áp điện tử 100 đến 200 tệ. Đo một lần mất 1 p…

Lợi ích

Gộp 123 thử nghiệm với hơn 610.000 người lại với nhau. Huyết áp tâm thu mỗi khi giảm 10 mmHg, sự kiện tim mạch…

08Bằng chứng A

Từ 35 tuổi, cứ thừa cân là đi xét đường huyết lúc nhịn một lần, xét ra bình thường thì ba năm xét lại

Vài chục nhân dân tệ xét nghiệm một ống máu có thể phát hiện tiền đái tháo đường khi chưa có triệu chứng. Khuyến cáo chính thức của Mỹ là xét nghiệm cho người 35–70 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì. Nếu bình thường thì kiểm tra lại mỗi ba năm. Mỹ lấy BMI 25 làm ngưỡng thừa cân, hạ xuống 23 cho người gốc Á; chuẩn Trung Quốc tính từ 24.

Chi phí

Xét đường huyết lúc nhịn hơn mười tệ. Xét đường huyết trun…

Lợi ích

Nhóm dịch vụ phòng ngừa Hoa Kỳ là cơ quan Mỹ đưa ra khuyến cáo sàng lọc. Khuyến cáo hiện tại là: sàng lọc tiền…

09Bằng chứng B

Lái xe không quá tốc độ, không uống rượu, không xem điện thoại; buồn ngủ thì dừng nghỉ

Tốc độ trung bình tăng 1% thì nguy cơ tai nạn chết người tăng khoảng 4%. Rượu không có ngưỡng an toàn kiểu “uống chút không sao”. Khi thao tác điện thoại cầm tay lúc lái, nguy cơ tai nạn khoảng 3.6 lần lái tập trung, khi bấm số khoảng 12.2 lần. Buồn ngủ đến mức người khác nhìn thấy có nguy cơ khoảng 3.4 lần.

Chi phí

Không tốn tiền. Lái chậm hơn thêm vài phút mỗi chuyến. Khó…

Lợi ích

WHO cho biết tốc độ trung bình tăng 1% làm nguy cơ tai nạn chết người tăng 4%. Nguy cơ do uống rượu khi lái xe…

10Bằng chứng A

Khi đi ô tô, dùng ghế an toàn cho trẻ dưới 4 tuổi, đừng ôm trong lòng

Trẻ từ một tuổi trở xuống dùng ghế an toàn khi đi xe có nguy cơ chấn thương tử vong trong tai nạn thấp hơn khoảng 70%. Trẻ 1–4 tuổi thấp hơn khoảng một nửa. Ôm trong lòng không có tác dụng đó.

Chi phí

Một cái 300 đến 2000 tệ, dùng được mấy năm. Mỗi lần lên xe…

Lợi ích

Cơ quan quản lý an toàn giao thông Hoa Kỳ (NHTSA) ước tính, dùng ghế an toàn làm giảm 71% nguy cơ chấn thương…

11Bằng chứng B

Nhà có trẻ nhỏ thì lắp bộ hạn chế mở hoặc thanh chắn ở cửa sổ và ban công; lưới chống muỗi không tính là bảo vệ

Một bộ hạn chế mở cửa sổ giá vài chục nhân dân tệ. New York lắp miễn phí chấn song cửa sổ và đến hướng dẫn cho hộ nguy cơ cao; số trẻ rơi ngã được báo tại một quận giảm nửa trong ba năm. Sau đó thành phố lập luật buộc chủ nhà lắp chấn song nếu có trẻ 10 tuổi trở xuống sống trong nhà. Lưới chống muỗi không phải thiết bị chống rơi.

Chi phí

Một bộ chặn cửa sổ hoặc khoá an toàn trẻ em vài chục tệ. L…

Lợi ích

Thành phố New York mở chương trình tên「孩子不会飞」(Trẻ em không biết bay) từ năm 1972, phát thanh chắn cửa sổ miễn…

12Bằng chứng A

Trẻ em ở gần nước thì không được rời mắt, chèo thuyền hay bơi ngoài trời thì mặc áo phao

Mặc áo phao khi rơi khỏi thuyền giúp nguy cơ chết đuối chỉ còn khoảng nửa so với không mặc. Đuối nước hiện vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu của trẻ 1–14 tuổi ở Trung Quốc. Tỷ lệ chết đuối nông thôn khoảng gấp đôi thành thị.

Chi phí

Áo phao 50 đến 200 tệ. Ngoài ra còn phải bỏ ra phần sự chú…

Lợi ích

Nghiên cứu dùng dữ liệu Tuần duyên Mỹ ghép cặp những người có điều kiện tương tự. Người rơi khỏi thuyền giải t…

13Bằng chứng A

Trên 60 tuổi tập thăng bằng và sức chân, cải tạo phòng tắm và cầu thang trong nhà

Tập thăng bằng như thái cực quyền hai, ba lần mỗi tuần giúp giảm khoảng 23% số lần ngã ở người già, 15% số người từng ngã. Mời chuyên gia đến đánh giá và cải tạo nhà giúp số lần ngã giảm khoảng 20%. Ngã là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong do thương tích ở người Trung Quốc 65 tuổi trở lên, hơn nửa xảy ra ngay trong nhà.

Chi phí

Mỗi tuần tập 2 đến 3 lần, mỗi lần 30 phút tập thái cực quy…

Lợi ích

Cochrane gộp 108 thử nghiệm, 23.407 người lại với nhau. Tập thể dục làm số lần ngã ở người cao tuổi giảm 23%.…

14Bằng chứng A

Xét nghiệm các dấu ấn viêm gan B và kết hợp lịch sử tiêm để quyết định có cần tiêm bù

Trong nghiên cứu Khải Đông, tiêm vắc-xin viêm gan B lúc sinh làm nguy cơ ung thư gan về sau thấp hơn 84%. Người lớn không thể áp mức giảm này hay tiêm thêm ba mũi chỉ vì kháng thể thấp. Người miễn dịch bình thường, đã đủ liệu trình và từng có kháng thể bảo vệ thường không cần nhắc. Nếu không rõ đã tiêm chưa, mang kết quả đến phòng tiêm để đánh giá.

Chi phí

Xét nghiệm một lần vài chục nhân dân tệ. Với người lớn cần…

Lợi ích

Thử nghiệm Khải Đông chia ngẫu nhiên theo cụm, không theo cá nhân, theo dõi 30 năm. Tiêm vắc-xin viêm gan B sơ…

15Bằng chứng B

Bị đinh sắt, gai gỗ đâm vào hoặc vết thương dính đất thì xử lý ngay trong ngày, tiện thể hỏi có cần tiêm phòng uốn dương không

Tại Mỹ, cứ khoảng 10 người phát bệnh uốn ván thì 1 người chết. Vết sâu, dính đất có nguy cơ cao nhất. Vết bẩn, đã đủ 5 năm từ mũi trước thì tiêm nhắc 1 mũi. Xử lý ngay hôm đó chưa đến vài chục nhân dân tệ, đừng chậm trễ.

Chi phí

Khám và xử lý vết thương vài chục tệ. Nếu bác sĩ bảo phải…

Lợi ích

Trong ca uốn ván ở Mỹ, khoảng 1/10 tử vong. Vết sâu hoặc nhiễm đất có nguy cơ cao hơn. Quy chuẩn điều trị Trun…

16Bằng chứng A

Phụ nữ tiêm vaccine HPV, càng sớm càng tốt

Thụy Điển theo dõi 1.67 triệu phụ nữ. Người tiêm HPV trước 17 tuổi có nguy cơ ung thư cổ tử cung xâm lấn sau này chỉ khoảng một phần tám người chưa tiêm. Tiêm lúc 17–30 tuổi cũng chỉ khoảng một nửa. Tiêm càng sớm, mức giảm càng lớn.

Chi phí

Vaccine hai giá trị sản xuất trong nước hơn 300 tệ một mũi…

Lợi ích

Theo dõi 1.67 triệu phụ nữ Thụy Điển cho thấy người tiêm có tỷ lệ ung thư cổ tử cung xâm lấn thấp hơn. Tiêm tr…

17Bằng chứng A

Phụ nữ từ 40 tuổi làm xét nghiệm sàng lọc ung thư vú, chụp mammogram mỗi hai năm một lần

Chụp mammogram mỗi hai năm một lần ở phụ nữ 40 đến 74 tuổi là khuyến cáo rõ ràng trong hướng dẫn sàng lọc chính thức của Mỹ. Với phụ nữ trên 75 tuổi, và với vú mật độ cao có thêm siêu âm và cộng hưởng từ, kết luận chính thức là chưa đủ bằng chứng. Gói khám sức khoẻ nào tính tiền riêng cho các mục này thì không cần mua.

Chi phí

Mỗi lần chụp mammogram hai ba trăm tệ. Nhiều địa phương có…

Lợi ích

Lực lượng Đặc nhiệm Dịch vụ Dự phòng Mỹ là cơ quan chính thức của Mỹ đưa ra khuyến cáo sàng lọc. Hiện họ “khuy…

18Bằng chứng A

Phụ nữ trên 30 tuổi làm xét nghiệm sàng lọc ung thư cổ tử cung, ưu tiên xét nghiệm HPV

Trong thử nghiệm nông thôn Ấn Độ, phụ nữ chỉ xét nghiệm HPV một lần có nguy cơ chết vì ung thư cổ tử cung giảm khoảng nửa, phát hiện ung thư giai đoạn muộn giảm khoảng 50%. Một lần khoảng 100–200 nhân dân tệ, theo khuyến cáo Mỹ làm mỗi 5 năm.

Chi phí

Xét nghiệm HPV một lần 100 đến 300 tệ. Kết quả âm tính thì…

Lợi ích

Thử nghiệm nông thôn Ấn Độ chia ngẫu nhiên theo cụm, không theo cá nhân, ở phụ nữ 30–59 tuổi. Chỉ một lần xét…

19Bằng chứng A

Từ 45 đến 50 tuổi làm xét nghiệm sàng lọc ung thư trực tràng và ruột già, bằng xét nghiệm miễn dịch hoá học tìm máu ẩn trong phân hoặc nội soi đại tràng

Làm xét nghiệm máu ẩn trong phân vài chục tệ mỗi một hai năm một lần, xác suất chết vì ung thư trực tràng và ruột già thấp hơn khoảng 16%, người đã tham gia ít nhất một vòng thì thấp hơn 25%. Người được mời đi nội soi đại tràng một lần, xác suất mắc ung thư trực tràng và ruột già trong mười năm sau giảm từ 1.20% xuống 0.98%.

Chi phí

Xét nghiệm phân vài chục tệ, mỗi 1 đến 2 năm làm một lần.…

Lợi ích

Cochrane gộp nhiều nghiên cứu lại với nhau. Người làm xét nghiệm sàng lọc máu ẩn trong phân có nguy cơ chết vì…

20Bằng chứng A

Người bệnh tim mạch và người cao tuổi tiêm vaccine cúm mỗi năm

Trong thử nghiệm tiêm cúm sau nhồi máu cơ tim, tỷ lệ tử vong trong một năm giảm từ 4.9% xuống 2.9%. Người có bệnh tim mạch nên tiêm mỗi mùa thu. Ở người cao tuổi vốn khỏe mạnh, mắc cúm trong một mùa giảm từ 6% xuống 2.4%, nhưng số này chưa đáng tin, còn việc giảm tử vong càng chưa rõ.

Chi phí

Một mũi 50 đến 150 tệ. Mỗi mùa thu tiêm một lần.

Lợi ích

Một thử nghiệm làm sau nhồi máu cơ tim, 2.571 người chia nhóm ngẫu nhiên. Bác sĩ và người bệnh đều không biết…

21Bằng chứng A

Từ 50 tuổi, tiêm vaccine thủy độc

Trong thử nghiệm giai đoạn ba, vaccine này chặn được 97% ca zona, các nhóm tuổi đều như nhau. Nhược điểm là hai mũi, ba bốn nghìn tệ, tự túi.

Chi phí

Vaccine thủy độc tái tổ hợp phải tiêm hai mũi, tổng cộng k…

Lợi ích

Thử nghiệm giai đoạn III tại 18 nước có 1.54 vạn người, chia ngẫu nhiên nhóm tiêm vắc-xin và nhóm tiêm đối chứ…

22Bằng chứng A

Người từ 65 tuổi tiêm vaccine phế cầu khuẩu

Trong thử nghiệm 8.45 vạn người già, vắc-xin phế cầu 13 giá ngăn khoảng 46% viêm phổi do các tuýp thuộc phạm vi vắc-xin, 75% nhiễm trùng xâm lấn nguy hiểm nhất. Nhưng chưa thấy tác dụng với “viêm phổi do mọi nguyên nhân”, đừng kỳ vọng nó ngăn tất cả viêm phổi.

Chi phí

Vài trăm tệ. Ở một số vùng, người cao tuổi được tiêm miễn…

Lợi ích

Hà Lan chia ngẫu nhiên 84.500 người từ 65 tuổi trở lên để so sánh. Dùng vaccine phế cầu liên hợp 13 giá trị. H…

23Bằng chứng A

Xét nghiệm vi khuẩn H. pylori, dương tính thì diệt trùng

Thử nghiệm Lâm Cù, Sơn Đông theo dõi 22 năm cho thấy người diệt H. pylori có nguy cơ ung thư dạ dày về sau thấp hơn khoảng nửa, tử vong do bệnh thấp hơn khoảng 40%. Xét nghiệm một lần 100–200 nhân dân tệ, diệt khuẩn uống thuốc hai tuần.

Chi phí

Xét nghiệm hơi thở carbon 13 hoặc carbon 14 giá 100 đến 20…

Lợi ích

Thử nghiệm ngẫu nhiên tại Lâm Cù, Sơn Đông theo dõi 22 năm. Người điều trị diệt H. pylori có tỷ số odds ung th…

24Bằng chứng A

Người hút thuốc nặng chụp CT ngực liều thấp mỗi năm một lần

Người hút thuốc nặng đủ điều kiện chụp CT liều thấp hằng năm có nguy cơ chết vì ung thư phổi thấp hơn 20% so với chỉ chụp X-quang ngực; tử vong mọi nguyên nhân thấp hơn 6.7%. Đổi lại là tái kiểm tra sau kết quả nghi ngờ và thời gian lo lắng chờ đợi.

Chi phí

Một lần 200 đến 400 tệ, làm xong trong 10 phút. Thêm nữa c…

Lợi ích

Thử nghiệm ngẫu nhiên NLST Mỹ nhận 53,454 người 55–74 tuổi, hút ít nhất 30 gói-năm, bỏ thuốc không quá 15 năm.…

25Bằng chứng B

Bị trầm cảm hoặc có ý nghĩ tự sát thì bấm 12356, trong nhà không tích trữ thuốc ngủ và thuốc trừ sâu

Bằng chứng về việc đưa vật có thể gây chết ra xa tầm tay ngày càng mạnh. Kiểm soát thuốc giảm đau làm tự sát liên quan giảm 43%; lắp bảo vệ ở nơi thường có người nhảy làm giảm 86%. Vì vậy đừng tích thuốc ngủ, thuốc trừ sâu tại nhà. Khi bế tắc hãy gọi 12356 trước; dùng toàn Trung Quốc, mỗi ngày mở ít nhất 18 giờ.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ cần gọi một cuộc. Ngoài ra cất khoá th…

Lợi ích

Một bài tổng quan hệ thống kê lại các nghiên cứu gần 10 năm: bằng chứng về việc hạn chế người ta tiếp cận phươ…

26Bằng chứng B

Chuẩn bị bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ thở để chạy thoát và túi sơ cứu, kiểm tra mỗi năm một lần

Bình chữa cháy, chăn chữa cháy, mặt nạ thở cứu hộ, túi sơ cứu đều nằm trong danh sách 11 món ứng cứu gia đình của Bộ Quản lý Ứng cứu. Một bộ vài trăm tệ, mua một lần là xong. Trong các nghiên cứu có người đến nhà hướng dẫn an toàn, tỷ lệ xảy ra tổn thương thấp hơn khoảng một phần tư.

Chi phí

Một bình chữa cháy, một chăn chữa cháy, mỗi người một mặt…

Lợi ích

“Danh sách khuyến nghị dự trữ vật tư khẩn cấp gia đình cơ bản toàn quốc” của Bộ Quản lý Ứng cứu gồm 11 món. Tr…

27Bằng chứng B

Trong nước tiểu có máu nhìn thấy bằng mắt, dù không đau, dù ngày mai đã sạch, vẫn phải khám một lần

Hồ sơ ngoại trú Anh cho thấy người từ 60 tuổi có tiểu máu nhìn thấy được cuối cùng được chẩn đoán ung thư bàng quang khoảng 2.8%; 40–59 tuổi khoảng 1.2%. Không quá cao nhưng đủ để bắt buộc đi khám một lần. Dù chỉ một lần, rất ít, không đau cũng phải kiểm tra.

Chi phí

Xét nghiệm nước tiểu vài chục tệ, siêu âm hệ tiết niệu một…

Lợi ích

Nghiên cứu hồ sơ điện tử phòng khám đa khoa cộng đồng, tức chăm sóc ban đầu tại Anh, so 4915 ca ung thư bàng q…

28Bằng chứng A

Chức năng cương có vấn đề, đi khám tim mạch trước, đừng coi đó chỉ là chuyện ấy

Nam bị rối loạn cương có bệnh tim mạch về sau nhiều hơn khoảng 40%, nhồi máu cơ tim khoảng 60%. Càng trẻ khác biệt càng lớn. Nên xét nghiệm huyết áp, đường, mỡ máu trước, đừng tự mua thuốc che triệu chứng.

Chi phí

Khám bệnh vài chục tệ. Đo huyết áp, rút máu xét đường huyế…

Lợi ích

Một phân tích tổng hợp gộp 14 nghiên cứu theo dõi, 92.757 nam giới, theo dõi trung bình 6.1 năm. So với người…

29Bằng chứng A

Giảm cân, cai thuốc lá, kiểm soát huyết áp và đường huyết thì chức năng cương tốt lên theo

Kiểm soát được các yếu tố nguy cơ tim mạch thì bản thân chức năng cương cũng tốt lên. Chấm điểm bằng một bảng hỏi thì điểm trung bình tăng được 2 đến 3 điểm. Bảng hỏi này tổng 25 điểm, từ 22 điểm trở lên là bình thường.

Chi phí

Không tốn tiền, có khi còn tiết kiệm. Chỗ khó là duy trì l…

Lợi ích

Một phân tích tổng hợp gộp 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên, 740 nam giới lại với nhau. Can thiệp là đổi lối…

30Bằng chứng A

Dùng bao cao su suốt quá trình quan hệ tình dục, không dùng chung kim tiêm với người khác

Dùng bao từ đầu đến cuối trong mọi lần giúp giảm khoảng 70% trở lên nguy cơ lây HIV giữa người khác giới. “Dùng phần lớn các lần” không hiệu quả hơn bao nhiêu so với không dùng. Có bảo vệ các bệnh tình dục khác, nhưng không ngăn giang mai, herpes ở chỗ bao không che.

Chi phí

Một chiếc một hai tệ. Chỗ khó không phải là tiền, mà là dù…

Lợi ích

Phân tích gộp 25 nghiên cứu, 10676 cặp khác giới, đều một người HIV dương và một người âm, gọi là không đồng t…

31Bằng chứng A

Đã từng có hành vi nguy cơ cao thì đi xét HIV/AIDS một lần, trung tâm kiểm soát bệnh miễn phí, kết quả được giữ kín

Xét nghiệm HIV tại cơ quan kiểm soát dịch Trung Quốc không mất tiền. Không có đồng ý của bạn, không tổ chức hay cá nhân nào được công khai tên, địa chỉ, nơi làm, bệnh sử. Dương tính không phải án tử: uống thuốc đều, ức chế vi-rút tới không phát hiện được thì không truyền cho bạn tình. Nghiên cứu không có một ca lây trong các cặp như vậy.

Chi phí

Không tốn tiền. Một chuyến tới trung tâm kiểm soát bệnh ho…

Lợi ích

Điều 23 Quy định phòng, chống AIDS Trung Quốc nêu cơ quan y tế chính quyền địa phương từ cấp huyện chỉ định mộ…

32Bằng chứng B

Ý nghĩ tự sát vừa nảy lên thì kể ngay một người bên cạnh, giao mấy chút phút ấy ra

Gần nửa người từng tự sát không thành được phỏng vấn nói từ lúc nảy ý nghĩ đến hành động không quá 10 phút. Ba phần tư đã tiếp xúc người gần mình trong thời gian đó. Người nhập viện do tự gây hại, khoảng 2% chết vì tự sát sau 1 năm, khoảng 7% khi theo dõi 9 năm trở lên; đại đa số sau đó không chết vì tự sát.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỗ khó là lúc đó mở miệng, và chịu nhận r…

Lợi ích

Phỏng vấn 82 người tự sát chưa thành trong 3 ngày nhập viện: 47.6% (39 người) nói lần này từ ý nghĩ đầu tiên đ…

33Bằng chứng B

Đừng coi “cứu sống được” là đường lui: sau ngộ độc thuốc trừ sâu hay khí than, cấp cứu có thể giữ mạng nhưng không giữ được phổi và não

Paraquat không có thuốc giải hiệu quả; một nhóm bệnh nhân Bangladesh hơn 40% không cứu được. Nó gây viêm phổi rồi xơ cứng dần, đồng thời hại thận, gan. Người ngộ độc carbon monoxide được cứu, chỉ thở oxy thông thường, gần nửa giảm nhận thức sau sáu tuần; oxy cao áp vẫn còn một phần tư.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ cần biết trước chuyện này.

Lợi ích

Tổng quan hệ thống về ngộ độc paraquat cho thấy tỷ lệ tử vong rất cao vì độc mạnh và thiếu điều trị hiệu quả.…

34Bằng chứng B

Đừng cược vào chuyện「nằm vài ngày là khỏe」khi ngã từ trên cao: phần lớn người vào ICU chấn thương vẫn sống, cái giá thì tính theo năm

Một bệnh viện Tân Cương: người ngã cao vào ICU chấn thương chỉ 5.5% tử vong nhưng thương tích nặng, điều trị lâu. Gần nửa tổn thương đồng thời ít nhất ba bộ phận, hơn một phần ba phải thở máy; dài nhất ở ICU 132 ngày. Một nửa ngã từ không quá 3 mét. Trong người bị nặng, chưa đến 60% sau này quay lại làm việc.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ cần nhìn rõ cái sổ này.

Lợi ích

Một ICU chấn thương, tức khoa hồi sức tích cực, ở miền nam Tân Cương đã thống kê. Từ tháng 4 năm 2020 đến thán…

35Bằng chứng A

Đừng đổi tiền lấy chuyện「thiếu một quả thận cũng không sao」: quả còn lại phải làm việc thay hai quả, người bán thận sau đó có 86% nói sức khoẻ xấu đi

Người hiến thận chính quy tại Mỹ được sàng lọc kỹ có 31 trên 10.000 tiến triển suy thận giai đoạn cuối sau 15 năm. Người khỏe tương tự không hiến là 4 trên 10.000. Một nhóm bán thận Ấn Độ sau 6 năm có 86% nói sức khỏe xấu đi, ba phần tư còn nợ.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ cần nhìn rõ cái sổ này.

Lợi ích

Mỹ so 96.217 người hiến thận còn sống với 20.024 người khoẻ mạnh, điều kiện tương đương mà không hiến. Nhóm sa…

36Bằng chứng A

Không nhặt, không tháo, không bán phần kim loại không rõ lai lịch, thấy ký hiệu cỏ ba lá thì tránh xa

Bức xạ không nhìn thấy bằng mắt thường, còn nguồn phóng xạ là một khối rắn nằm kín trong vỏ kim loại nhỏ. Vì thế không thể dựa vào việc “trông có vẻ không sao” để đánh giá. Người thường rất hiếm gặp nguồn này: mỗi năm xảy ra chưa đến 1 sự cố trên 1 vạn nguồn. Nhưng hậu quả khi gặp có thể rất nặng. Năm 1987 tại Brazil, có người tháo thiết bị xạ trị của một phòng khám bỏ hoang, cuối cùng 4 người tử vong.

Chi phí

Không tốn tiền. Thấy trụ kim loại lạ, thùng chì, linh kiện…

Lợi ích

Cục An toàn Hạt nhân Trung Quốc giải thích rằng nguồn phóng xạ là vật liệu phóng xạ rắn được niêm kín vĩnh viễ…

37Bằng chứng B

Cờ bạc tới mức vay tiền còn cờ, tâm trạng lúc nào cũng tụt thì gọi 12356, rồi giao thẻ ngân hàng và mật khẩu thanh toán cho người nhà giữ

Tại Thụy Điển, người từng khám chuyên khoa vì vấn đề cờ bạc có tử vong do tự sát gấp 15 lần người cùng tuổi, tử vong mọi nguyên nhân gấp 1.8 lần. Trầm cảm là dấu hiệu giúp dự báo ai có thể tự sát. Vì vậy, nếu đã vay tiền vẫn tiếp tục đánh bạc và tâm trạng luôn suy sụp, hãy gọi 12356 tại Trung Quốc trước.

Chi phí

Không tốn tiền. Một cuộc gọi. Giao thẻ ngân hàng, mật khẩu…

Lợi ích

Một nghiên cứu dựa trên sổ đăng ký toàn quốc ở Thụy Điển, tìm ra 2099 người được chẩn đoán tại chuyên khoa là…

38Bằng chứng A

Nam quan hệ tình dục với nam có hành vi nguy cơ cao hãy hỏi bệnh viện HIV chỉ định về thuốc dự phòng trước phơi nhiễm; uống đúng giờ có thể giảm khoảng 70% nguy cơ nhiễm

Người chưa nhiễm uống thuốc kháng vi-rút từ trước được gọi là dự phòng trước phơi nhiễm. Uống đúng giờ giúp giảm khoảng 70% nguy cơ; uống ngắt quãng hầu như không có tác dụng. Đây là thuốc kê đơn, phải được kiểm tra tại bệnh viện trước khi kê và tái kiểm tra định kỳ sau đó.

Chi phí

Đây là thuốc kê đơn, hầu hết địa phương người bệnh tự trả,…

Lợi ích

Thuốc này là viên nén kết hợp của emtricitabine và tenofovir. Thử nghiệm iPrEx cho 2499 nam giới có quan hệ tì…

39Bằng chứng A

Phụ nữ từ 65 tuổi nên làm một lần xét mật độ xương bằng X-quang năng lượng kép, phụ nữ sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ loãng xương thì không cần đợi tới 65 tuổi

Phụ nữ từ 65 tuổi trở lên, và phụ nữ sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ loãng xương, nên đi xét mật độ xương một lần. Xét rủi ro trước, rồi mới cho người rủi ro cao dùng thuốc, gãy xương hông giảm được khoảng 17%. Quy ra tuyệt đối, cứ 1000 người đi xét thì khoảng 5 người không gãy xương hông. Tỷ lệ tử vong toàn nguyên không thấy thay đổi.

Chi phí

Tới bệnh viện làm một lần xét mật độ xương bằng X-quang nă…

Lợi ích

Khuyến cáo Nhóm dịch vụ phòng ngừa Hoa Kỳ ban hành năm 2025 là: phụ nữ từ 65 tuổi trở lên làm sàng lọc loãng x…

40Bằng chứng A

Xét ra loãng xương, hoặc đã từng gãy xương chỉ vì ngã nhẹ, thì xin bác sĩ kê thuốc chống loãng xương và dùng đều, đừng thay bằng bổ sung canxi

Phụ nữ sau mãn kinh đã được chẩn đoán loãng xương hoặc từng gãy xương dùng alendronate sodium có thể giảm khoảng một nửa gãy vùng háng và hơn một nửa gãy cột sống có triệu chứng. Người già bắt đầu truyền thuốc mỗi năm sau mổ gãy vùng háng có tái gãy trong hai năm giảm khoảng 35%. Chỉ bổ sung canxi không thay được các thuốc này.

Chi phí

Cần đơn thuốc, dùng liên tục mấy năm. Loại thường dùng có…

Lợi ích

Gãy xương giòn là kiểu gãy xương xảy ra khi chỉ chịu chấn thương nhẹ hoặc trong sinh hoạt thường ngày. Hướng d…

41Bằng chứng C

Lên băng ngoài trời thì khoan lỗ đo độ dày trước, dưới 15 xentimét thì đừng lên, đừng tới chỗ băng trên sông và quanh hố đào giấu

Công chức chính thức trong nước nói, băng dày 15 xentimét thì người lớn mới lên trượt được. Mỹ và Canada đặt đường ranh giới ở 10 xentimét, và chỉ tính băng trong suốt mới đóng. Băng bạc màu chỉ chắc bằng một nửa, độ dày phải nhân đôi. Cùng một mảng băng, chỗ này dày một tấc, cách vài bước có khi chỉ một hai tấc, nên phải đi vừa đi vừa đo.

Chi phí

Cách ít tốn tiền nhất là đi sân trượt chính thức có người…

Lợi ích

Cục Khí tượng Trung Quốc cho biết khi băng dày 15 cm, người lớn có thể lên trượt;

42Bằng chứng C

Lắp chắn bảo vệ, đeo kính bảo hộ cùng tấm che mặt rồi mới dùng máy mài góc; giữ chắc bằng hai tay, đừng lắp lưỡi cưa gỗ để cắt gỗ

Máy mài góc quay rất nhanh; đĩa vỡ có thể văng ra gây thương tích, còn lưỡi cưa gỗ có thể làm máy bật ngược đột ngột. Hai tai nạn ở Trung Quốc đều dùng lưỡi cưa và không có chắn bảo vệ: một người bị đứt động mạch đùi, một người bị cắt động mạch cảnh, cả hai đều tử vong. Chắn bảo vệ, kính cùng tấm che mặt và giữ bằng hai tay chẳng tốn bao nhiêu.

Chi phí

Một kính bảo hộ và một tấm che mặt giá vài chục nhân dân t…

Lợi ích

Trung tâm An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Canada cùng cơ quan an toàn Queensland, Úc nêu các biện pháp sau. Tr…

43Bằng chứng B

Hỏi thẳng người bên cạnh có tâm trạng bất thường: «Bạn có nghĩ đến tự sát không?». Hỏi không làm họ muốn tự sát hơn

Nghiên cứu không thấy việc nhắc đến tự sát gợi thêm ý nghĩ đó. Thêm câu hỏi tự sát vào bảng hỏi học sinh trung học không làm người được hỏi khổ hơn hoặc tăng số người muốn tự sát. Trẻ vốn có triệu chứng trầm cảm còn đỡ khổ hơn; trẻ từng tự sát chưa thành còn ít muốn tự sát hơn.

Chi phí

Không tốn tiền. Hỏi một câu, rồi dành thời gian nghe họ nó…

Lợi ích

2342 học sinh tại 6 trường trung học ở bang New York được chia ngẫu nhiên theo lớp thành hai nhóm. Bảng hỏi củ…

44Bằng chứng A

Hồi hộp, nhịp tim không đều thì làm điện tâm đồ; nếu phát hiện rung nhĩ, nhờ bác sĩ đánh giá việc dùng thuốc chống đông ngừa đột quỵ, đừng thay bằng aspirin

Rung nhĩ khiến nhịp tim hỗn loạn, máu ứ trong tim dễ tạo cục máu đông; cục này đi vào não sẽ gây đột quỵ. Dùng thuốc chống đông theo đánh giá của bác sĩ giúp giảm khoảng 60% đột quỵ và 30% tử vong. Aspirin và thuốc cùng nhóm chỉ giảm khoảng 20%, không thay thế được. Trong điều tra 2014–2016, chỉ 6% người rung nhĩ nguy cơ cao tại Trung Quốc dùng thuốc chống đông.

Chi phí

Một lần điện tâm đồ tốn vài chục nhân dân tệ. Warfarin rất…

Lợi ích

Khi rung nhĩ, tâm nhĩ rung hỗn loạn, máu ứ lại và dễ tạo huyết khối. Huyết khối đi vào mạch não sẽ gây đột quỵ…

45Bằng chứng A

Người lớn xét nghiệm kháng thể viêm gan C một lần, dương tính thì xét axit nucleic; xác định bệnh thì uống 8–12 tuần, đại đa số có thể chữa khỏi

Viêm gan C có thể không gây triệu chứng hàng chục năm. Xét nghiệm kháng thể một lần, dương tính thì kiểm tra axit nucleic để biết. Sau chẩn đoán, uống thuốc 8–12 tuần giúp ít nhất 95% loại được vi-rút. Người loại được có nguy cơ tử vong về sau thấp hơn khoảng 60%, ung thư gan thấp hơn khoảng 70%. Thuốc vào bảo hiểm Trung Quốc năm 2019, giảm giá trung bình ít nhất 85%.

Chi phí

Lấy một ống máu xét kháng thể thường tự trả vài chục nhân…

Lợi ích

Viêm gan C lây qua máu và không có vắc-xin. WHO cho biết bệnh mạn thường không có triệu chứng hàng chục năm;

46Bằng chứng C

Trước khi xuống bể phốt, giếng, bể nước thải, hầm rau, hầm ngầm hoặc bồn lên men, phải thông gió, đo đạt yêu cầu, có bảo hộ và giám sát; thiếu điều kiện thì không vào. Có người ngã đừng xuống theo, gọi 119 và 120

Bể phốt, giếng và hầm rau có thể tích khí độc hoặc thiếu oxy, làm người ngã trong vài giây. Trước khi vào phải thông gió, đo đạt yêu cầu, có bảo hộ và người ngoài theo dõi suốt thời gian. Thiếu một yếu tố cũng không vào. Mở nắp rồi chờ không chứng minh bên trong an toàn. Thấy người ngã, đừng xuống theo; gọi 119 và 120.

Chi phí

Thông gió, đo, bảo hộ và giám sát đều tốn tiền mua thiết b…

Lợi ích

Không gian hạn chế là nơi kín hoặc nửa kín, không để người ở lâu, như bể phốt, hố ga, bể thải, hầm và bồn. Bộ…

47Bằng chứng A

Từ 45 tuổi, nếu sống vùng ung thư dạ dày, thực quản cao, có tiền sử gia đình hoặc H. pylori dương tính, hãy nội soi sàng lọc

Ở người từ 45 tuổi có nguy cơ cao ung thư dạ dày, thực quản, người từng nội soi có nguy cơ tử vong do hai bệnh thấp hơn khoảng một nửa. Nhưng người tự đi khám vốn chú ý sức khỏe hơn, nên con số có thể quá lớn. So theo cách nghiêm ngặt nhất, tử vong do ung thư thực quản chỉ thấp hơn khoảng 20%, vẫn trong sai số. Hướng dẫn không khuyên sàng lọc người ngoài nhóm nguy cơ cao.

Chi phí

Nội soi thường tốn vài trăm nhân dân tệ;

Lợi ích

Kế hoạch 2024 của Ủy ban Y tế Trung Quốc xác định nhóm nguy cơ cao phải đủ 45 tuổi và có ít nhất một điều sau.…

48Bằng chứng B

Mộc nhĩ, ngân nhĩ đã ngâm dùng hết trong bữa, không để qua đêm; bánh phở, bánh cuốn tươi ăn ngày mua, không tự làm bột ngô lên men

Mộc nhĩ, ngân nhĩ ngâm quá lâu, bún gạo tươi để lâu hoặc bột ngô tự lên men có thể sinh axit bongkrekic. Đun sôi không loại được và không có thuốc giải. Trong báo cáo ngộ độc này trên toàn Trung Quốc 11 năm, khoảng 30% người phát bệnh tử vong.

Chi phí

Không tốn tiền. Chỉ ngâm lượng mộc nhĩ, ngân nhĩ sẽ ăn, th…

Lợi ích

Giám sát bùng phát bệnh do thực phẩm Trung Quốc báo 19 vụ ngộ độc axit bongkrekic trong 2010–2020, với 146 ngư…

49Bằng chứng A

Ho, khạc đờm từ hai tuần trở lên hoặc đờm có máu thì đến bệnh viện được chỉ định điều trị lao để kiểm tra lao phổi; nếu được chẩn đoán, uống đủ thuốc theo phác đồ, đừng thấy khỏe rồi tự ngừng

Nếu bạn ho và khạc đờm lâu hơn hai tuần hoặc có máu trong đờm, hãy đến bệnh viện lao được chỉ định để kiểm tra. Nếu bệnh lao, vi khuẩn có trong đờm, không được chữa khỏi, khoảng 70% bệnh nhân sẽ chết trong vòng 10 năm. Khoảng 95% bệnh nhân mới và bệnh nhân tái phát bắt đầu điều trị ở Trung Quốc đã khỏi bệnh hoặc dùng thuốc xong đúng lịch. Bạn cần uống đủ thuốc. Việc tự ý dừng thuốc có thể dễ dàng khiến vi khuẩn kháng thuốc. Chỉ có khoảng 70% bệnh nhân đa kháng thuốc trong nước được điều trị thành công.

Chi phí

Đến bệnh viện điều trị lao được chỉ định tại địa phương để…

Lợi ích

Theo WHO, khoảng 10.7 triệu người mắc bệnh lao trên toàn thế giới ở 2024 và 1.23 hàng triệu người đã chết vì b…

Tải cả cuốn sách để đọc ngoại tuyếnMiễn phí ở định dạng PDF, EPUB và WordCHƯƠNG TIẾP THEO / 02 Đừng chết dần vì những nguy cơ mạn tính